Zarząd Główny Związku Polskich Artystów Plastyków zaprasza na prezentację nowego pisma „ARTTAK” – Sztuki Piękne oraz na spotkanie z prof. Teresą Grzybkowską i Antonim Liberą.
Wybitny historyk sztuki, znawczyni sztuki dawnej i współczesnej oraz pisarz, tłumacz i reżyser spróbują scharakteryzować kondycję artysty w czasach współczesnych.

fot. M.Bielecki / T.Czerniejewski

Teresa Grzybkowska, historyk sztuki, prof. zwyczajny, zajmuje się malarstwem polskim i europejskim. Na Uniwersytecie Gdańskim, gdzie pracowała w latach 1989-2003, stworzyła katedrę historii sztuki oraz rocznik „Porta Aurea”. Od 2003 roku związana jest z Uniwersytetem Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie, wykłada też historię sztuki na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Autorka 11 książek (m.in. Eros w sztuce polskiej, Warszawa 1983 czy Świat obrazów Jacka Malczewskiego, Warszawa 1996), a także współredaktorka i współautorka wielu tomów (m.in. Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 750-lecie lokacji Krakowa, Kraków 2008). Autorka siedmiu wystaw z obszaru sztuki dawnej, m.in. Mitologia Malczewskiego – Muzeum Czartoryskich w Krakowie (1996), Aurea Porta Rzeczypospolitej. Sztuka Gdańska od połowy XV do końca XVIII wieku – Muzeum Narodowe w Gdańsku (1997) – nagroda MKiS, Gdańsk dla Rzeczypospolitej – Muzeum Historyczne Miasta Gdańska (2004 ) – Nagroda MKiS, Amor Polonus, czyli miłość Polaków – Muzeum Pałac w Wilanowie (2010, wystawa zaprojektowana wspólnie ze Zdzisławem Żygulskim jun.).

Autorka licznych recenzji z wystaw plastycznych i książek, spektakli, esejów o sztuce, drukowanych w „Polityce”, „Odrze”, „Twoim Stylu”, również w gdyńskim piśmie artystycznym „Bliza” i warszawskim piśmie uczelni artystycznych „Aspiracje”.

fot. M.Bielecki

Antoni Libera, pisarz, tłumacz, reżyser teatralny. Przełożył na polski wszystkie dzieła dramatyczne Samuela Becketta, część jego utworów prozą oraz eseje i wiersze. Sztukami Becketta zajmuje się również jako reżyser, wystawiając je w Polsce i za granicą: w Wielkiej Brytanii, Irlandii i USA. Zrealizował blisko trzydzieści spektakli. Tłumaczył również Oskara Wilde’a i tragedie Sofoklesa (m.in. „Antygonę”) oraz dokonał nowego przekładu „Makbeta” Szekspira, kanonu poezji Friedricha Hölderlina i wierszy Konstandinosa Kawafisa. Przekłada też libretta operowe (m.in. „Śmierć w Wenecji” Benjamina Brittena, „Czarną maskę” i „Króla Ubu” Krzysztofa Pendereckiego.

W 1998 opublikował powieść „Madame”, która otrzymała główną nagrodę w konkursie Wydawnictwa Znak. W roku 1999 była nominowana do Nagrody Nike i wyróżniona została Nagrodą im. Andrzeja Kijowskiego. W ciągu 13 lat przekroczyła łączny nakład 100 tysięcy egzemplarzy i została przełożona na 20 języków. W 2002 r. znalazła się w finale irlandzkiej IMPAC Dublin Literary Award. W 2009 wydał prozę autobiograficzną pt. „Godot i jego cień”. W latach 1988-1993 współredagował czasopismo „Puls”, a w latach 1996-2001 był kierownikiem literackim w Teatrze Dramatycznym w Warszawie. Jest członkiem PEN Clubu i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz amerykańskiego Samuel Beckett Society.

Pustka jak przepaść – przyciąga.

Współczesna sztuka stała się synonimem wolności bezgranicznej, nie podporządkowując się żadnym kanonom. Nad dziełem sztuki przestała czuwać norma, poczucie smaku, piękna, dobra, harmonii i doskonałości.

Czy doznanie oburzenia i szoku może spowodować jakąś sensowną refleksję? Co jest powodem przyzwolenia sztuce na takie strategie? l o co w rzeczywistości toczy się ta batalia, której instrumentem stała się sztuka?

Czas horyzontalności

Spróbujmy zacząć od nakreślenia pewnego kulturowego tła przemian. Alberto Savinio obrazowo nakreślił tę sytuację w symbolicznej przestrzeni: „Pion – poziom. Te dwa geometryczne terminy najlepiej ilustrują głęboką zmianę, jaka nastąpiła w życiu człowieka w naszych czasach. Wraz z ogłoszonym końcem wzorców odczuwanie wszechświata zmieniło kierunek: stało się z pionowego poziome. Nasze czasy żyją pod znakiem horyzontalności” – pisał Savinio w swoich esejach („Wyjście z labiryntu. Szkice rozproszone z lat 1943 -1952″, Czytelnik, Warszawa 2001 r.).

Według Savinia „nastrojem horyzontalnego odczuwania wszechświata jest pesymizm, tak jak wertykalnego był optymizm: radość i duma z tego, że człowiek zajmuje pozycję wyprostowaną. (…) z horyzontalności życia, które było ziemskie i śmiertelne, dążyło do wertykalności życia nieśmiertelnego jako celu, który można było osiągnąć”. Do tego dążyły też sztuka, architektura, malarstwo, rzeźba, dzieła poezji i myśli – wszystko zmierzało ku wertykalności.

Do XX wieku sztuka definiowana była jako twórczość wedle określonych reguł, a jednym z jej zadań było ukazywanie piękna. Sztuka współczesna, rezygnując z kategorii piękna czy wzniosłości, a także pewnego poziomu biegłości warsztatowej twórców, nie jest w stanie określić nawet tego, jakie dziedziny kultury mogą być zaliczone do jej świata.

Poszukiwanie lepszego świata

Można powiedzieć, że w momencie zniesienia wszelkich barier sztuka współczesna wyrzuciła na śmietnik idee ją fundujące, takie jak wzniosłość, piękno, refleksję, harmonię, alegorię, piękna z innymi transcendentaliami. Stała się wolna, a nawet stała się synonimem wolności bezgranicznej, nie podporządkowując się żadnym kanonom. Nad dziełem sztuki przestała czuwać norma, poczucie smaku, piękna, dobra, harmonii i doskonałości.

Rezygnacja z jakiejkolwiek hierarchizacji aksjologicznej doprowadziła do tego, że wolność ekspresy jest tożsama ze sztuką. Jest jeszcze jedna konsekwencja: wraz z nadmiarem wolności, który stał się rodzajem ideologicznego parawanu, pojawiła się pustka, a ta przyciąga podobnie jak przepaść. Zdarza się, że artyści bezwładnie w nią spadają, być może, by ją wypełnić (wtedy byłby to przejaw swoistego horror vacui naszych czasów), a może dlatego, że są nią zdominowani. Pustka może oczywiście stać się też natchnieniem i w opozycji do niej zbudować można całą życiową aktywność. Bluźniercze prace nastawione na szokowanie tak naprawdę ukazują pustkę twórczą i zagubienie artystów. Sztuka zwracająca uwagę na rzeczywiste wartości jest wyzwaniem znacznie trudniejszym.

Artysta zawsze był swego rodzaju rewolucjonistą występującym przeciwko zastanemu porządkowi, jednakże problem tkwi w różnorodnym postrzeganiu tej misji. Dla mnie twórca powinien próbować poszukiwać lepszego świata, ukazywać zapomniane piękno ł odkrywać na nowo wartości. Natomiast często mamy do czynienia z sytuacją, kiedy to anomalia i prowokacja zostają podniesione do rangi sztuki, synonimów buntu i nowoczesności, bo liczy się intensywność skandalu, dzięki czemu praca zostaje utrwalona, a jej autor „słynny”.

Jednak strategia szoku, mimo że wydaje się optymalna w dzisiejszych czasach, jest zbyt łatwa i tania, by uznawać ją za sztukę. Nie miejmy jednak złudzeń – wciąż będą się pojawiać nowi skandaliści. I będą się pojawiali obrońcy ich żałosnych działań w imię obrony wolności ekspresji, wolności słowa i nowej sztuki. Sąd wydaje się nie zawsze odpowiednim środkiem zaradczym, bo przepisy prawa nie zawsze są w stanie mierzyć coś, co sztuka ta obraża.

Według mnie najwłaściwszym środkiem jest społeczna dezaprobata i zdolność do oburzania się. Bo sztuka, która korzysta ze strategii skandalu i szoku, w mediach jest przedstawiona jako nieszkodliwa sfera „nieodpowiedzialnej niepoczytalności”. To w końcu „tylko sztuka” lub słyszymy tłumaczenie, że mamy do czynienia z symbolem funkcjonującym nie tylko w przestrzeni religijnej, ale też kulturowej, jakby to mogło w jakiś sposób wytłumaczyć tak poważną konsekwencję tego przesunięcia jak uprzedmiotowienie człowieka – bo czym jest w gruncie rzeczy postrzeganie innych ludzi i ich świętości wyłącznie jako elementów społecznych dyskursów? Takie działania mają również moc skutecznego zniechęcania do sztuki.

Konieczna autocenzura

Wszystkim znane są próby określania bluźnierczych działań jako prób dialogu z tradycją lub jako interpretacje tematu religijnego. Dialog współczesnego artysty z przeszłością jest konieczny, owszem, ale sztuka współczesna zaczęła oburzać nie tyle wartościami artystycznymi, ile sięganiem do sfery obyczajowej i religijnej. Bywa też, że i sami artyści nieporadnie tłumaczą się, że nie zdawali sobie sprawy, że ich prace mogą coś obrażać.

Dla mnie jest to sytuacja niedopuszczalna kto jak nie artysta powinien być świadomi kontekstów, w jakich może funkcjonować jego praca. Bycie artystą – nawet współczesnym i postępowym – nie może oznaczać rezygnacji z odpowiedzialności za jakość własnych myśli i kreacji. Jestem zdania, że twórcza jednostka cały czas pozostaje w obrębie granic wytyczonych przez normy społeczne, obyczajowe, religijne, bo tabu kulturowe może być właśnie drogowskazem i strażnikiem tego, co światopoglądowo ważne w danej kulturze dla jej funkcjonowania i trwania.

Szacunek do innych i ich wartości i wolności wymaga postawy pewnej autocenzury polegającej na wyznaczaniu sobie granic. Zauważam też, że jeszcze kilka lat temu „wykluczona” sztuka krytyczna argumentów, których dziś mogłaby w walce o swoje miejsce w przestrzeni publicznej i instytucjonalnej sztuka kierująca się tradycyjnymi, klasycznymi wartościami, takimi jak idea piękna, harmonii czy duchowości.

Lawina prac bluźnierczych ruszyła w Polsce z końcem lat 90, kontynuując , jak to często u nas bywa, nurty w sztuce amerykańskiej czy zachodniej. Dziś, wędrując po różnych muzeach sztuki współczesnej, trudno przyznać, że twórcy są towarzyszami Boga w tworzeniu i ukazywaniu rzeczy pięknych, dobrych i prawdziwych. Wręcz przeciwnie, można odnieść wrażenie, że sztuka współczesna jest jednym z tych obszarów najbardziej wrogo do niego nastawionych. Przykłady tej „sztuki kontestacyjnej” okrzykniętej nowym wyzwaniem dla wyobraźni można by mnożyć bez liku, jednak nie chciałbym się tu odnosić do konkretnych realizacji, bo nie byłoby to nic więcej jak czynienie odpowiedniej „promocji” tych artystów.

Obrazoburcza moda

Istotniejsze będzie pytanie: jaki cel ma taka twórczość? Zdarza się, że największe idiotyzmy, godne raczej leczenia psychiatrycznego niż wystawiania w świetle reflektorów, traktowane są przez twórców i świat sztuki jako protest – wszystko jedno przeciwko czemu, a ten jest gwarantem zwrócenia na siebie uwagi. Podobny charakter mają „dzieła sztuki” zamierzone jako bluźnierstwo.

Propaganda wymierzona przeciwko katolicyzmowi stała się swoistą modą, gwarantuje bowiem to, że obrazoburcze prace zostaną zauważone. Co więcej, bluźnierstwo skierowane przeciwko katolicyzmowi jest zajęciem niegroźnym. Potocznie mówi się, że profanacja symboli religii żydowskiej jest nieopłacalna, muzułmańskich – niebezpieczna, a religii Wschodu – niemodna. Opluwanie symboli chrześcijańskich jest środkiem do tego, by zostać zauważonym. Jest to najskuteczniejszy sposób na darmową reklamę i zapoznanie „środowisk” z nazwiskiem autora. Jednak z prac nastawionych na szokowanie tak naprawdę wieje nudą. Ukazują pustkę twórczą i zagubienie artystów. Sztuka zwracająca uwagę na rzeczywiste wartości jest wyzwaniem znacznie trudniejszym.

Jakiś czas temu, podczas rozmowy z kolegą z czasów akademickich, wywołałem nazwisko Gepperta. Kolega z uśmiechem i uroczym przekąsem zapytał: ­– A Geppert to dobry malarz? Nie przypominam sobie, co mu wówczas odpowiedziałem na to –  właściwie retorycznie wypowiedziane – pytanie, ale znając siebie, zaskoczony i nie zawsze błyskotliwy w odpowiednim momencie, z pewnością wybąkałem coś nieporadnie. Dzisiaj, może również niezbyt błyskotliwie, mogę odpowiedzieć: – Tak, Geppert to dobry malarz i na to mogę dać ci moje słowo honoru.

Oczywiście, jak prawie każdy, namalował i niezłe knoty – szczególnie te z lat pięćdziesiątych. Nie muszę chyba jednak przypominać, jakie były to czasy, że urodził się jeszcze w dziewiętnastym wieku i z jakiego środowiska się  wywodził. Nie było więc mu łatwo pozostać  wówczas w swoim świecie, a Podaj cegłę malować nie chciał. Wyobrażam sobie jak musiał się męczyć i jakie rozterki przeżywał, poza normalnymi wątpliwościami, których doświadcza  każdy artysta, traktujący swoją pracę poważnie i ze znajomością rzeczy. Sztuka była jego pasją i sposobem na życie – nawet w listach miłosnych poruszał ten temat. Pamiętam jednak jego wystawę z drugiej połowy lat sześćdziesiątych, która zachwycała świeżością i nowoczesnością spojrzenia na tę samą tematykę, której przez całe życie był wierny. Profesor Pękalski, podczas dyskusji na temat  tej wystawy, powiedział: „Geppert to młody malarz”.        

    W latach siedemdziesiątych – podczas wywiadu – jeden z wrocławskich pisarzy zapytał mnie: „Czym dla ciebie jest malarstwo?”. Bez namysłu odpowiedziałem: „Moim życiem”. Wiem, kabotyństwo do kwadratu, którego do dzisiaj się wstydzę – tylko, że… to prawda. Nie wyobrażam sobie życia bez malarstwa (niekoniecznie własnego), literatury, muzyki i filmu –  z tym, że film łączy w sobie trzy pierwsze elementy i pozwala przeżyć kilkuset ludziom równocześnie ten sam sen.

Snem natomiast nie była wystawa 10. KONKURSU GEPPERTA – CO  ROBI MALARZ? w Galerii Sztuki Współczesnej we Wrocławiu. To nie był sen, to smutna rzeczywistość, którą niewiele osób chciało przeżyć – nie licząc oczywiście organizatorów i uczestników. Malarstwa, jak zwykle, niewiele tam było, jednak do wykonawców tych dzieł nie mam żadnej pretensji, w końcu: „Śpiewać każdy może…”. Mam natomiast pretensję do organizatorów i wykrzyknik – w tytule – właśnie ich dotyczy.

   Cel konkursu próbują wyjaśnić organizatorzy we wstępie katalogu: „…odbywa się pod hasłem CO ROBI MALARZ. Tytułowe pytanie można rozwijać na wiele sposobów: czym zajmują się malarze najmłodszego pokolenia (i czy na pewno malowaniem)? I dalej: co leży w dziedzinie ich zainteresowań, fascynacji? ”. Wszystko pięknie, ładnie – jak mawiał mój tata – ale do rzeczy mój synu. Otóż za moich czasów w uczelni „chodziło” takie powiedzonko: „Nie ma to jak malarzom, nic nie robią tylko łażą”, które sami zresztą wymyśliliśmy. W tym wypadku nie powinno interesować nikogo, co robi malarz, tylko jak maluje, przy zupełnej dowolności pojmowania tego pojęcia. Co do konkursu – jak można wrzucić do jednego worka kilka przedmiotów, każdy z innej parafii i kazać wybierać, który lepszy?

    Przykładowo: stawiam piękne zdjęcie, obok wspaniały obraz i puszczam interesujący film. Oceniajcie proszę, co jest lepsze – nie, co wolicie oglądać, tylko co jest lepsze. No przecież to nonsens i powinno być oczywistym dla każdego, że tego nie można porównywać, pomimo iż we wszystkich trzech przypadkach występuje obraz. To przecież nie  konkurs na „Mam talent”. Nawet na olimpiadzie (sportowej), poeta nie startuje w tej samej konkurencji, co kulomiot, a ten nie konkuruje z pływakami.

    A teraz o eksponatach, artystach i ekspertach ich prezentujących. Już od dawna na samo słowo „ekspert” zaczyna mi się jeżyć sierść na grzbiecie. Każdy bełkot jest dla większości z nich filozoficzną rozprawą, a każdy gryzmoł uduchowionym przeżyciem i mistrzowską techniką. Przesadzam? Nie wierzycie? No to posłuchajcie. Pan ekspert Wojciech Kozłowski tak pisze o „malarstwie” swojego pupila: „Malarstwo Tymka Borowskiego to popis erudycyjnej wiedzy(…). Jest jednocześnie przepełnione radością i poczuciem pewności co do wybrania go jako środka wyrazu.(…) Jest to twórczość, która sprawia przyjemność tak estetyczną, jak intelektualną, w której tak samo liczy się świadomość, jak umiejętności manualne widoczne od razu.”. Jeśli wyobrażacie sobie erudycję i umiejętności manualne jako coś w rodzaju zapisków Leonarda da Vinci czy Brunona Schulza wraz z ich rysunkami, to oczywiście w „malarstwie” Tymka  Borowskiego nic podobnego nie odnajdziecie. Nie łudźcie się, nic takiego nie ma! Nie ma przede wszystkim żadnego malarstwa. Jest natomiast coś w rodzaju grafiki reklamowej w formie dawno już wyeksploatowanej, nieciekawej, bez pomysłu i nudnej. Mamy również kilka kolaży ze zdjęć różnych przedmiotów i kilkunastu tekstów (oczywiście po angielsku) w ramkach połączonych gdzieniegdzie strzałkami. To chyba te prace zachwyciły pana eksperta, w których odkrył: „mistrzostwo manualne widoczne od razu” i „popis erudycyjnej wiedzy”. Zapewniam obu panów, że tego rodzaju prace (tylko dużo ciekawsze graficznie) potrafi dzisiaj w parę minut zrobić prawie każde dziecko wraz z podobnym bagażem intelektualnym. A komputerowo przerobione zdjęcia, umieszczone w katalogu… Na litość Boską, skąd panowie spadli, przecież takich zdjęć jest pełno w opasłych albumach w każdej najmniejszej agenturze reklamowej w Niemczech, a podejrzewam, że już i w Polsce – ja sam mam takich kilka.     

   Inne dzieło. Kilka ekranów: na jednym dziewczę w kusej koszulinie w pozycji „robię siusiu”, je z miseczki rodzynki (chyba rodzynki), a odbicie lustrzane dziewczęcia robi to samo. Ekran drugi: dziewczyna leży na ziemi w tej samej koszulinie i wolno, wolno obraca się na bok – podobnie jak w poprzedniej odsłonie – lustrzane odbicie robi to samo. Nuda, nuda i jeszcze raz nuda. A jak tłumaczy to zjawisko pani ekspert Bogna Burska, podpierając się tekstem samej autorki Katarzyny Bielskiej? „Chcę patrzeć na świat z miejsca bezgranicznego. Ujawnić go w ruchu. Nie tylko tym, który przynależy pejzażowi zewnętrznemu czy wewnętrznemu, ale ruchowi, który powstaje z ich wzajemności. Dopełnia je szczególnie i tworzy ruchomą syntezę, wybija z iluzji styczności, która jest naszym udziałem”. Rozumiecie coś z tego? Nie, to bardzo dobrze. Musielibyście się martwić dopiero wtedy, gdybyście coś z tego zrozumieli. Każde słowo z osobna – rozumiem, ale wszystko razem do kupy… Nie będąc pewny swojej roztropności, pokazałem ten tekst ludziom biegłym w polszczyźnie – niestety, nawet oni, po iluś tam uniwersytetach, też nie potrafili mi pomóc, ale przynajmniej wyleczyli mnie troszeczkę z kompleksu jołopa. Miejsce bezgraniczne… słyszałem o miejscu nieokreślonym, nieznanym, tajemniczym, niewygodnym, nieodpowiednim – jest tych określeń tysiące, dziewczyna wybrała jednak, jak przystało na prawdziwą artystkę, niekonwencjonalnie – miejsce, którego nie ma. Dalszej części tekstu nie podejmuję się tłumaczyć, najważniejsze przecież jest to, że obie panie rozumieją się doskonale.  

   Pamiętam, kiedy przed dyplomem, jeden z profesorów poradził nam dość brutalnie: – Nie filozofujcie (bo na razie, to nie na wasze głowy), nie piszcie bzdur, piszcie prosto, do rzeczy i w powiązaniu z tym, co robicie. Zdaje się, że koleżanka Burska nie miała takiego profesora.

   I wreszcie „boska” Izabela Chamczyk. Praca manualna – duuuuża sprawa, tylko jak zwykle popłuczyny, wykonane byle jak i z byle czego. Pan ekspert Piotr Stasiowski w katalogu przypomina inne kreacje artystki, w których jej nagość to jeden z elementów jej działań. Zdjęcia w katalogu też to dokumentują. Chciałbym przy tej okazji przypomnieć podobne prezentacje, aby nie małpować niepotrzebnie czegoś, co robiono już ponad pięćdziesiąt lat temu. Wszelkiego rodzaju „rozbieranki”, łącznie z tarzaniem się w farbie i odciskaniem na płótnie różnych części ciała (również męskich) – były. Rzucanie wydmuszkami jajek wypełnionych farbą – było. Strzelanie z dubeltówki nabitej farbą i bez farby –  też było (zaznaczam, strzelanie farbą ze sztucera, to już plagiat), układanie martwej natury z warzyw i owoców morza na ciele pięknej dziewczyny – było (na ciele brzydkiej, to plagiat), kopulowanie – było. Niedawno w Kopenhadze wymyślono nawet Cipkomat, którym panie mogą sobie fotografować wiadomą część ciała, a więc i w tym nie będziemy już pierwsi. Przy okazji takich akcji  zastanawia mnie zawsze jedno, czy te „ rozbieranki” dzisiaj (w tamtych czasach miały jakieś uzasadnienie), są po to, aby odwrócić uwagę od płótna, czy płótno jest po to, aby usprawiedliwić ekshibicjonizm?  

   Podobnych „dzieł” jak wyżej opisane, na wystawie było sporo.

Salvadore Dali gdy dowiedział się, że ma raka skwitował słowami: biedny rak. Ja, oceniając wystawę w całości, mogę tylko powiedzieć: biedna sztuka.  

   Byłbym nieuczciwy twierdząc, że nic mi się nie podobało. Owszem, podobała mi się animacja Pauliny Sadowskiej Wonder Wonder Land . Ja nazwałbym ją Ogród poety, ale skoro mamy Pietruszka-Shop, to dlaczego nie Wonder Wonder Land. Obrazy olejne tej artystki na pewno spodobają mi się  w przyszłości. Podobały mi się również (przypominające Hockneyowskie) obrazy Katarzyny Szeszyckiej  i – przechodząc późnym wieczorem obok galerii – obrazy z cyklu boys Marcina Zawickiego. Całe w półmroku, oświetlone tylko światłem ulicy, naprawdę przyciągały wzrok. Najprawdopodobniej trzeba je oglądać tylko tak wyeksponowane.   

    Oczywiście nie odważyłbym się oceniać jedną miarą animacji Pauliny Sadowskiej i obrazów Katarzyny Szaszyckiej. Przecież to dwie różne dyscypliny. Nie chcę dawać rad co do regulaminu, ale przynajmniej warto by zastanowić się nad tym, czy nie podzielić przyznawanie nagród na zasadzie: jedne za malarstwo,  drugie dla „reszty świata”.            

    PS. Mając pretensję do organizatorów, może jeszcze większą mam do jury. Jury, gdyby miało trochę szacunku do siebie, sztuki i instytucji, którą reprezentują, a w końcu trochę zwykłej uczciwości, powinno powiedzieć nie! Tak nie można oceniać i albo zrezygnować, albo samemu zaproponować inne kryteria.  

    Uważam, że warto tu dodać jeszcze jedno zdanie: nawet z tych prac można było wybrać do pierwszej nagrody względnie dobrą, ale oczywiście w myśl zasady czym gorzej tym lepiej, jury wybrało najgorszą.                                                                                    

                                                                                         Zbigniew Kobylański

 Kuratorzy: Wojciech Pukocz, Patrycja Sikora

 Rada Ekspertów: Bogna Burska, Jan Gryka, Izabela Kowalczyk, Marcin Krasny, Kamil                                             Kuskowski, Wojciech Łazarczyk, Przemysław Pintal, Krzysztof Polkowski, Stanisław Ruksza, Andrzej Rysiński, Piotr Stachlewski, Piotr Stasiowski, Witold Stelmachniewicz, Ewa M. Tatar, Ireneusz Walczak.

Jury: Grzegorz Dziamski, Janusz Jaroszewski, Leszek Knaflewski, Frantisek Kowalowski, Paweł Lewandowski – Palle, Jarosław Modzelewski, Martin Muller, Maria Anna Potocka, Monika Szewczyk.        

Postrzeganie dziś Związku Polskich Artystów Plastyków jest skomplikowane i kuriozalne zarazem. Z jednej strony jest to stuletnia organizacja, najstarsza, największa działająca z polskich formacji zrzeszających artystów. Z drugiej… oficjalny chłopiec do bicia.
W dzisiejszych mediach zajmujących się sztuką (czy to papier czy sieć) galerie zpapowskie i odbywające się w nich wydarzenia właściwie nie występują. Galerii takich jest w kraju kilkadziesiąt, rocznie więc to kilkaset przemilczanych wystaw. Czy wszystkie były niewarte wzmianki? Trudno uwierzyć.
Jeżeli już w obiegowych dyskusjach pojawia się kontekst zpapowski to prawie zawsze jest to kontekst negatywny; oznaczający artystę pośledniego, zacofanego, galerię pokrytą komercyjną pleśnią, wsteczne myślenie o sztuce, schyłkową organizację gasnących starców. Jednym słowem w artystycznym dyskursie obsadzono ZPAP w roli etatowego czarnego charakteru. To mentalny wytrych, popularny i płaski do mdłości mem. Urodzony z ignorancji.
Oczywiście sam ZPAP nie jest bez winy, organizacja de facto w minionym systemie monopolistyczna po części zapracowała sobie na swą czarną legendę. Po części.
Dzisiejsze powszechne deprecjonowanie Związku nie zawsze ma też kontekst wyłącznie artystyczny – często chodzi, o jakże ludzkie i prozaiczne, oczernienie konkurenta i usunięcie go z pola dyskusji. I wpełznięcie na jego miejsce. A często to tylko lenistwo i ignorancja; lubimy jasne podziały i niespecjalnie chcemy sami sprawdzać czy etykiety „dobra sztuka” i „komercyjny knot” nalepiono na właściwe towary. A skoro w polu sztuki wciąż tkwi oficjalny chłopiec do bicia… Przecież nam nie odda.
Oczywiście bijący nie zaglądają do zpapowskich galerii. Po co – przecież etykieta została już nalepiona, a rózga tak dobrze leży w dłoni.

W tym roku Związek Polskich Artystów Plastyków obchodzi stulecie istnienia. Nie jest organizacją zamykającą się w ramach wąskiej doktryny estetycznej, czy głosem tylko jednego pokolenia. Jego zadaniem jest upowszechnianie szeroko pojętej twórczości plastycznej, reprezentowanie artystów, ochrona ich praw… Jako jedyne stowarzyszenie artystyczne może zostać nazwany organizacją reprezentatywną dla wszelkich odcieni polskiej sztuki. Dziś Związek zrzesza ponad 7000 twórców wszystkich generacji i dyscyplin artystycznych. Czy wszyscy to beztalencia godne politowania?

Litości, to nawet statystycznie niemożliwe.

Ponieważ jestem troszeczkę obcy – wiele lat nieobecny – nie znałem jego twórczości, ani poprzedniej prezentacji na temat „La Strady” Felliniego; żałuję, bo to jeden z moich ulubionych filmów i reżyserów.  Przyszedłem – jak zwykle – jako jeden z pierwszych, aby w spokoju pooglądać prace, niezupełnie wiedząc, jak będzie wyglądał cały pokaz.

Witek podszedł do mnie i po przywitaniu, powiedział coś w tym sensie: – Wiesz, to jest sztuka osobista. Na co ja odpowiedziałem, że każdy artysta robi sztukę osobistą. Nie przypuszczałem, że tak szybko zmienię zdanie, lub raczej je przewartościuję. Byłem przywiązany do określenia Jean Cocteau, które sformułował w „Testamencie Orfeusza”, iż każdy artysta nie potrafi stworzyć nic innego, oprócz własnego portretu. Obojętnie, czy maluje kwiat, pejzaż, czy abstrakcję – zawsze jest to jego portret. Dopiero po obejrzeniu całego pokazu i innej wystawy (o której później), stwierdziłem, że jest to jedyne właściwe określenie: SZTUKA OSOBISTA.

Najpierw obejrzałem rozwieszone w pasażu obrazy: monochromatyczne, czarno-biało-szare, nastrojowe i pracochłonne, jak zadania terapeutyczne. Sam pokaz poprzedziło krótkie wprowadzenie, wygłoszone przez autora. Muszę o tym wspomnieć i podkreślić, bo rzadko zdarza się usłyszeć mowę wstępną: w sam raz długą, interesującą, ładną, składną i do rzeczy. Potem na ekranie ukazały się obrazy przetworzone komputerowo, zmieniające płynnie formę, przechodzące jedne w drugie, nakładające się na siebie – jak w pijanym widzie. Egzystencjalny monolog Holoubka z „Pętli” Wojciecha Hasa i pijacki bełkot Fijewskiego tworzyły niepowtarzalny i dobrze znany niektórym nastrój. Rzucone na ścianę domów projekcje, idealnie pasujące do architektury Jatek, tworzyły z nią jedność, a muzyka – specjalnie na tę okazję skomponowana – wspaniale dopełniała całości. Myślę, że wielu z nas (iluś tam -dziesięcioparoletnich) pokaz nie mógł pozostawić obojętnymi. Jesteśmy przecież nieodrodnymi dziećmi tamtych czasów.

Pierwszy raz oglądałem „Pętlę” jako dziewiętnastolatek, a więc zaraz po nakręceniu filmu przez Hasa. Pomimo smutnych czasów pamiętam, że byliśmy radośni i pełni nadziei. Film, choć ponury, podobał mi się i poruszył, lecz była to tylko czyjaś historia, i był to tylko film. Parę lat później, gdy byłem już innym człowiekiem – inaczej go odebrałem: bardziej osobiście. Ze snobizmu, słabości, a przede wszystkim z głupoty – zaczęło się… No bo przecież trzeba było dołączyć do tych wspaniałych Gałczyńskich, Hłasków, Iredyńskich, Maklakiewiczów, Wojaczków, Grochowiaków, Niesiołowskich, Osieckich – wyliczać dalej? I wielu, wielu innych – mniej znanych lecz równie interesujących… Jeszcze dzisiaj z głupią próżnością chciałoby się być dumnym z wątpliwej sławy pierwszoligowego pijaczka i powspominać te eskapady po różnego rodzaju „Hadesach”, „Klubach Dziennikarza”, „Pałacykach”, „Związkach Twórczych”, „Harendach” , „Kameralnych”, „Spatifach” czy „Ściekach” – miejscach, które dzisiaj prawie nikomu nic nie mówią. I mnie dotknęła ta „wyższa forma przeżywania życia” – mam tylko nadzieję, że oprócz kilku mniejszych czy większych kompromitacji, samego dna nigdy nie „osiągnąłem”.  Błędy, a nawet upadki bywają czasem korzystne dla rozwoju – uczą nieufności i dystansu do siebie. Poza tym przecież w tej atmosferze wielu z nas się ukształtowało, robiąc przy okazji inne, mniej czy bardziej pożyteczne rzeczy. Dobrzy czy źli, mądrzy czy głupi, ale to my – inaczej po tych przejściach rozumiejący świat. Z tej perspektywy pokaz ten odebrałem dzisiaj z pewnym rozrzewnieniem (czując nawet smak i zapach sety w „Bałtyku” – brr), a trochę jak zły sen, nie żałując mimo wszystko, że się przyśnił – może dlatego, że nie najgorzej się skończył a to, co był ciekawe, pozostało.

Przez ostatnie ćwierć wieku włóczyłem się trochę po różnych wystawach, muzeach i galeriach w Europie. I muszę przyznać, że na podobny pokaz nie natrafiłem. Jest to droga bardzo interesująca. Ciekaw jestem, jak będzie kontynuowana, i czy następna odwrócona karta w tej opowieści będzie dawała więcej nadziei.

Kilka dni później pojechałem do Berlina na wystawę Fridy Kahlo w Martin-Gropius-Bau. Wystawa diametralnie inna, łączy je jednak motywacja – obie wpisują się w określenie: sztuka osobista. Jest to sztuka, w której artysta zajmuje się przede wszystkim sobą, mówi o sprawach osobistych i przedstawia je w sposób indywidualny. Nie tylko tworzy swój portret dosłownie czy w przenośni, ale właśnie zajmuje się wyłącznie własnymi problemami. Odbiorca może odnaleźć również swoje losy, ale zainteresowaniem artysty – świadomie czy nieświadomie – jest osoba twórcy, jego problemy i walka o siebie.

W pierwszym przypadku to walka z nieszczęściem, które zaistniało na własne życzenie. Jeśli walka, bo może to tylko chęć oddania pewnego stanu ducha, a może nawet trochę masochistyczne przywoływanie tego stanu? Dla mnie nie ma to znaczenia, ważny jest efekt, a efekt jest ciekawy.

Frida Kahlo – wszyscy znamy jej historię. Przeborowana jakimś prętem w wypadku autobusowym: połamana, z rozszczepiającym się kręgosłupem, gangreną nóg, co w konsekwencji doprowadziło do obcięcia stóp, pospinana przemyślnymi gorsetami, całe życie malowała walcząc z bólem, rozpadającym się ciałem, o miłość, małżeństwo, macierzyństwo, o to, aby być kobietą, żoną, matką i artystką.

Na wystawie zgromadzono około 150 jej obrazów i rysunków, wypożyczonych  z kolekcji muzealnych, 30 kolekcji prywatnych z Meksyku oraz 15 kolekcji amerykańskich. Pokazano prace pochodzące z różnych okresów jej twórczości. Można było zobaczyć wiele rysunków nigdzie do tej pory nie reprodukowanych oraz ostatnie obrazy z 1954 roku. Niektóre autoportrety pokazano po raz pierwszy. Wyeksponowano jej piękne ludowe stroje, biżuterię, listy, a nawet kilkutysiącletnią figurkę, uwidocznioną na martwych naturach, gipsowy gorset pomalowany własnoręcznie i zdjęcia to dokumentujące.

Aby zobaczyć wystawę, trzeba było odstać parę godzin w kilkusetmetrowej kolejce. Przyszedłem godzinę przed jej otwarciem i w sumie czekałem tylko trzy godziny. Ponieważ była niedziela, kolejka za mną rosła szybko. Starzy i młodzi – różnojęzyczny tłum – z własnymi siedziskami i matami do leżenia, skracający czekanie grą w kości czy czytaniem. Ludzi jednak interesuje malarstwo – oczywiście tutaj przyszli dotknąć również wzruszającej historii. Nawet ja – mający tego świadomość – inaczej przecież patrzę na obraz nieznanego mi artysty, a inaczej na obraz – nawet przeciętny, ale związany z życiorysem interesującego człowieka, którego historię znam. Jej historia należy troszeczkę także do nas, dlatego tak emocjonalnie odbieramy jej obrazy.

W pierwszej sali wystawy pokazano przede wszystkim zdjęcia z całego jej życia: czas  dzieciństwa, z rodzicami i rodzeństwem, przyjaciółmi, znanymi postaciami z historii kultury i polityki Meksyku oraz prywatne zdjęcia z mężem Diego Riverą, z Trockim i wiele zdjęć dokumentujących jej chorobę, operacje, zdjęcia przy pracy i zmagania z kalectwem.

Z malarstwa najbardziej podobało mi się kilka portretów Diego Rivery, dwie martwe natury oraz kilka po mistrzowsku namalowanych autoportretów. Wiele obrazów prezentuje poziom dość amatorski i naiwny, lecz wszystkie utrzymane są we własnym, łatwo rozpoznawalnym stylu, i wszystkie mają ten nie do wyrażenia słowami wdzięk, urok szczerości i poezji. No bo czyż nie jest prawdziwą poezją i czarnym humorem rysunek obciętych stóp, zaopatrzony podpisem: Stopy, co mi po was, kiedy mam skrzydła i mogę latać.

Gdy myślę o malarstwie Fridy Kahlo, porównuję je z meksykańskimi świętami: jest kolorowe, pełne fajerwerków i muzyki, lecz z tą wyraźnie wyczuwalną nutą tragizmu: śmierć, diabły, anioły, kościotrupy i trupie czaszki są nieodłącznymi elementami procesji, pochodów, a nawet zabaw dzieci.

Narzuca mi się jeszcze jedno porównanie… Fellini powiedział kiedyś, że nie ma nic bardziej tragicznego niż śmiech. Ja tak również widzę obrazy Fridy Kahlo. Kolor obrazów i humor niektórych to śmiech, lecz zaprawiony goryczą treści. Najlepiej jednak chyba określił jej obrazy Diego Rivera mówiąc, że jest w nich przesłanie – wyrażają to, co czują wszyscy: samotność, cierpienie, są twarde jak stal i delikatne, jak skrzydło motyla, zjadliwe i pełne czułości, rozkoszne jak uśmiech i okrutne, jak gorycz życia.

Żadna kobieta nie przelała na płótno tak rozdzierającej poezji. Sama Frida żegnała się z tym światem notując: – Mam nadzieję, że wyjście jest radosne i że nigdy tu nie wrócę.

To jedna z tych wystaw, których się nie zapomina. To wystawa, na którą idzie się, jak w odwiedziny do kogoś bardzo bliskiego.

Zbigniew Kobylański

(Artykuł ukazał się w „Informatorze” Okręgu Wrocławskiego ZPAP nr 1/2011, kopia za zgodą autora)

Ci, którzy są trochę starsi od własnych trzydziestopięcioletnich dzieci i interesują się sztuką, wiedzą, skąd pochodzi ten slogan w tytule. Tym, którzy dzieci nie mają, wyjaśnię trochę później.

Już dość dawno temu w programie telewizyjnym „Ring”, redaktor prowadzący pyta panią Rottenberg: – Czy jest sztuką, jeśli facet ściągnie portki i nawali kupę w galerii? Na co pani krytyk sztuki i macher od wystaw, bez zająknięcia odpowiada: – Jeśli to zrobił artysta, to jest to sztuka! Ja z podziwu dla fachowej, celnej, wrażliwej i wszystko wyjaśniającej odpowiedzi…wstrzymuję oddech z wrażenia i pozostawiam to chwilowo bez komentarza.

Dyrektor Kunsthalle w Hamburgu zagadnięty przez dziennikarza: – Panie dyrektorze, przecież to są złe obrazy! Dyrektor w całym majestacie swego stanowiska, całkiem poważnie odpowiedział: – Ależ tak, autor wprawdzie nie umie malować, ale on chce nam coś powiedzieć. Dokładnie, co nam chce powiedzieć ten artysta, pan dyrektor nie wyjaśnił… Pomyślałem sobie wówczas, to niech ten artysta zacznie tańczyć, śpiewać, pisać romanse, niech nawet maluje – jeśli się już uparł na tę dziedzinę sztuki, ale dlaczego – do diabła – wiszą te bohomazy w Kunsthalle?

Odpowiedź na to pytanie poznałem w zasadzie niedawno. Któregoś dnia usłyszałem wywiad z młodą artystką, która wystawia akurat w bardzo znanej galerii. Pani redaktor stwierdza: – To musi mieć pani wspaniałe obrazy! Młoda dziewczyna zaskakuje panią redaktor: – Proszę pani, obrazy są tutaj najmniej ważne. – Więc co jest ważne?! – pyta zaskoczona pani redaktor. Ważne jest, kogo się zna – odpowiada bez kabotyńskiej pychy młoda artystka. Ale tacy są tylko naprawdę zdolni ludzie, znający swoje umiejętności i braki, bo wiedzą, że to co robią jest tylko drogą, która nigdy nie ma końca, a cel tej drogi jest nieosiągalny – jak horyzont.

Wróćmy jednak do innych przykładów wielkiej sztuki. W jednym z nowojorskich muzeów, można podziwiać dzieło Puszka z gównem artysty (puszkami po coca coli, pisuarami, muszlami klozetowymi, wannami znajdującymi się po różnych muzeach świata, można by nieźle zaopatrzyć niejeden supermarket).

Na Targach Sztuki w Bazylei można było oglądać i kupić dzieło Jarga Geismara Zaprzęg -  dwa krzesła pochylone do przodu, z podtrzymującymi je sznurami, wychodzącymi z gniazdka elektrycznego.

Nie chcę tu wymieniać takich wiekopomnych dzieł, jak Fettstuhl Josepha Beuysa – krzesło posmarowane tłuszczem, dość grubo, które jest zresztą bardziej znane (niektórym), od Mony Lizy Leonarda – no i chyba dużo droższe. Trzeba zaznaczyć, że przy wymawianiu nazwiska Beuys, oczywiście musowo jest zdjąć czapkę i mówić przyciszonym głosem.

Przytoczę jeszcze dwa przykłady: dzieł i wypowiedzi artystów. Pan Kurt Schwitters oznajmia: – Ja jestem artystą i kiedy splunę, to jest sztuka (Najwidoczniej tę filozofię i ten wyrafinowany intelektualnie sposób myślenia, przejęła pani Anda Rottenberg). I inny przykład genialnej damy: – Pani Mary Kelly, której wystawę można było zobaczyć w Warszawie w 2008 roku, pokazała między innymi Ślad kupki zostawiony na tetrowej pieluszce z opisem, co dziecko jadło tego dnia (Dobrze, że nie wpadła na inny pomysł!). One (te pieluszki) są sztuką, bo ja tak mówię – oświadcza pewna siebie pani Kelly.

Gdybym był wstrętnym mizoginistą, powiedziałbym: – Jak się baba uprze…

Mimo obietnicy nie mogę powstrzymać się od jeszcze jednego przykładu. Na pewną wystawę z nagrodami, przysłano dwa dzieła – dwa puste prostokąty. Oczywiście każdy prostokąt innego artysty. Pan Bernhard Hoke swój prostokącik nazwał Miejsca pomiędzy obrazami,

a pan de Mario swój Niewidzialna rzeźba. Jurorzy mieli ciężki orzech do zgryzienia. To, że dzieła są godne nagrody, było poza dyskusją. Problem był w tym, że nie byli jednomyślni, które z tych dzieł, jest bardziej odkrywcze. Pan de Mario zaproponował zresztą swoją Niewidzialną rzeźbę jednemu z niemieckich muzeów, które jednak po długim namyśle, zrezygnowało z zakupu. Rzeźba była po prostu dla nich za droga.

Zostawmy jednak wielki świat i rozejrzyjmy się po własnym podwórku. Na wstępie chciałbym – jasno, jednoznacznie i dobitnie powiedzieć, że wrocławska wystawa Inne media w 2006 roku, w przeważającej części podobała mi się, a praca nagrodzona pierwszą nagrodą – klasą samą dla siebie. Wystawa pokazała jakiś trud, pomysł, kunszt wykonania – po postu

z przyjemnością się ją oglądało.

Tylko… będąc pesymistą, a więc realistą (optymiści są ślepi), znając nasze kompleksy i ambicje – jestem pewny, że następną wystawą dogonimy, a nawet przegonimy Zachód – głupotą, oczywiście. Bo zapowiada się interesująco.

Któregoś dnia – idęż ci ja idę, na kawkę do Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu – i co  widzę? Od strony wejścia do kantyny dziesiątki równo (no może niezbyt równo) przyciętych patyczków, opartych o mur szkoły. O, myślę sobie, jakaś mamusia dała zajęcie synkowi,

a sama zajęła się ploteczkami. Idę jednak dalej – z drugiej i trzecie strony uczelni, setki podobnych patyczków podpierają mury. Nie, myślę, to nie mogło być dziecko, to musi być z pewnością praca jednego z genialniejszych studentów – może nawet dyplomowa!

Nie dociekałem tego głębiej, bo istotnym było dla mnie przesłanie tego dzieła. Bez trudu rozszyfrowałem, że patyczki symbolizują kolumny, które podpierają mury uczelni, aby głupota nie rozsadziła ich od środka. Zasmuciło mnie tylko jedno – gdyby to była praca jakiegoś starego profesora, to zrozumiałe, na starość się dziecinnieje – ale młody człowiek… Ja chciałem budować skrzydła, samoloty, żaglowce, przesuwać góry, podróżować, a ten… patyczki. Chciałoby się powiedzieć: ech, za naszych czasów wszystko było lepsze – nawet my!

Innym razem natrafiłem na obronę pracy dyplomowej z malarstwa. Na ścianach obrazy,

a raczej obraza obrazów: na brudnych płótnach ślady, jakby ślimak przespacerował się po świeżych jeszcze pracach. Student z mądrą, a nawet przemądrzałą miną peroruje coś w zupełnie nieznanym mi języku. Patrzę na twarze szacownej komisji z ówczesnym rektorem na czele, a ich oblicza – jeszcze mądrzejsze od studenta i jego obrazów, z napięciem słuchające i robiące wrażenie, jakby z tego coś rozumiały. I tylko jeden, jedyny prof. Nicole Naskow przerwał wreszcie to wielkie misterium (wyskoczył jak Filip z konopii): – Ależ człowieku, przecież ty mówisz zupełnie o czym innym, niż prezentujesz! Przecież to, o czym mówisz, nie ma nic wspólnego z tymi pracami!

Nie czekałem, co będzie dalej, opuściłem uczelnię, choć nie zdarzyło mi się nigdy dotąd, wyjść przed końcem jakiegoś przedstawienia. Wyszedłem i choć lekko zażenowany, to jednak z odrobiną otuchy w sercu… Jeden, przynajmniej jeden! Taaak, nasza kochana uczelnia, szkoda tylko, że atmosferą sztuki pachnie tam teraz tak, jak na Saharze sianokosami.

Sprawa dla mnie najważniejsza: Nie rzecz jednak w tej twórczości czy działaniach – rzecz w tym, że nie można na ten temat nic powiedzieć, zapytać o co chodzi nie narażając się na kpiny. Każde pytanie, zupełnie neutralne, brane  jest za agresję i negację ich działań. Tak oczywiście reagują tylko nieudacznicy i ludzie niepewni tego co robią, mimo pozornej pewności siebie. – Gdyby  kogoś uraziła ta wypowiedź, bardzo przepraszam, ale przysięgam, nie miałem jego na myśli. Jeśli tylko poruszy się ten temat, ludzie – nawet niegłupi, zdolni

i nie robiący nic w tym kierunku, czują się, nie wiedzieć czemu (Ja się domyślam), osobiście dotknięci. Gdy w cztery oczy zapytam jednego z naszych Beuysów: Powiedz, o co tu chodzi, dlaczego wpadasz w zachwyt widząc muszlę klozetową w muzeum, a taka sama w supermarkecie cię mierzi? Dlaczego patyk wbity w g., do którego na sznurku przywiązany jest kamień o wdzięcznym tytule Wszechświat na uwięzi, wprawia cię w intelektualny orgazm, a inne g. nie?

Zawsze przy takiej okazji Beuysiątko (nawet nie wykapuje, że wszechświat na uwięzi wymyśliłem ad hoc), jest lekko zmieszane, robi nieokreślone ruchy ręką, kurczy się w sobie, ale wesoło odpowiada: – No wiesz, stary… A ja, idiota, dalej nic nie wiem. Nie chcę się chwalić, ale zrozumiałem kilka wykładów na różne tematy Leszka Kołakowskiego, rozumiem dawną i współczesną poezję, nawet instrukcję obsługi kowadła pojąłem w lot. Pojąć jednak nie mogę, w jakim celu – skądinąd zupełnie sympatyczna koleżanka  – wykrzywia się do mnie na zdjęciach przez pończochę, i dlaczego te zdjęcia zajmują poczesne miejsce w Muzeum Narodowym we Wrocławiu? Pomysł zresztą nie nowy, bo jak sobie przypominam, moja starsza siostra robiła identyczne rzeczy już ponad sześćdziesiąt lat temu, chcąc mnie wystraszyć. Na mnie nie robiło to jednak żadnego wrażenia wtedy – nie robi i dzisiaj. Rozumiem jednak, że muzeum nie jest wyłącznie dla mnie, jednego, choć czasem mam takie wrażenie, bo tłumów tam nie uświadczysz, a przynajmniej w tej jego części. To samo Beuysiątko – przemiły zresztą kolega – zapytany o to samo, ale już w większym gronie, odpowiada natychmiast pytaniem: – A czyją teorię chcesz usłyszeć? Pana Iks, tu pada jakieś bardzo mądre nazwisko, czy pana Ygrek, i tu wymienia jeszcze mądrzejsze nazwisko. A ja, przygnieciony jego intelektualną przewagą, bąkam niewyraźnie: – Nie, ja chcę wiedzieć, jakich doznań uświadczasz ty, osobiście, oglądając Fettstuhl czy Zaprzęg – dzieła wymienione wcześniej. A on widząc moją marność, uśmiecha się triumfująco i pobłażliwie, i patrzy na mnie jak słoń na mrówkę, dobrze, że chociaż nie rozdepcze.

Zarozumiale muszę przyznać, że za zupełnego idiotę, ja się jednak nie uważam. Akceptuję wszystkie te działania, a niektóre mi się nawet podobają. Nie padam z zachwytu na kolana, to prawda, czasami jednak wydaje mi się, że ktoś próbuje drwić z mojej inteligencji – lecz nawet jeśli jest ona wątpliwa, nie dam się.

Najwyższy czas wytłumaczyć tytuł tego artykułu. W latach siedemdziesiątych ub. Wieku organizowano na Dolnym Śląsku Dni kultury. W kilku miastach równocześnie prezentowano malarstwo, muzykę, poezję, odbywały się odczyty o sztuce, organizowano happeningi.  Zabawa była przednia, połączona z poważnymi sprawami, ale bez pseudointelektualnego zadęcia i śmiertelnej powagi – przynajmniej ja tak to wtedy odbierałem. W roku 1973 w Nowej Rudzie odbył się II Festiwal Studentów Szkół Artystycznych. Na dworzec wjechała  pomalowana na biało lokomotywa (gdzie tam Beuysowskim zielonym skrzypcom do naszej lokomotywy), a na Rynku wisiał ogromny transparent: LEPSZA NOWA RUDA NIŻ STARA BLONDYNKA. Czyż To nie wspaniały żart?

A propos Beuysa. W żadnym wypadku nie myślcie, iż uważam go za idiotę, o nie – to geniusz. Mówił zachwycająco – to uczta dla uszu, lecz trzeba nie mieć zupełnie zdrowego rozsądku, aby uważać jego Fettstuhl czy Zielone skrzypce za dzieła sztuki. Pierwszy raz zdarzyło mi się słuchać kogoś z zachwytem i zupełnie się z nim nie zgadzać. Gdy podszedłem do niego (oczywiście z odkrytą głową, mnąc czapkę w rękach) i  mu to powtórzyłem; Beuys popatrzył na mnie, uśmiechnął się i …Dzisiaj jestem święcie przekonany, że mrugnął do mnie, zrobił ten słynny, nieokreślony ruch ręką i powiedział: – No  wiesz, stary…

Właściwie nie byłoby tego artykułu, gdyby nie pewna wypowiedź telewizyjna. Dziennikarka omawiająca wyniki konkursu imienia E. Gepperta, stojąc na tle jakiegoś śmietnika, pieje z zachwytu: – To nie jest jakieś tam machanie pędzelkiem po płótnie… I tak jednym zdaniem Jejmość telewizyjna rozprawiła się z malarstwem – poczynając od czasów kamienia gryzionego, poprzez Leonarda, Tycjana, Goyę, Picassa, aż po czasy dzisiejsze – jak buldog z perskim dywanem. – O, Leonardo! Po cóż się tak trudził?

Od czasu zasłyszenia stwierdzenia pani profesor filozofii z Heidelbergu, że nie wszyscy ludzie mieli szansę ukształtować się na człowieka (kulturalnego), mam wiele wyrozumiałości dla pewnych ludzi. Wszystko można tolerować, aż do momentu, gdy bezczelność i brak taktu niektórych, nie przekroczy pewnych granic – gdzieś kiedyś przeczytałem:  to smutne, że ludzie głupi  są tak pewni siebie, a ludzie mądrzy pełni wątpliwości.

Nikt nie ogląda już malarstwa – wygłasza inną złotą myśl nasza Jejmość.
To prawda, bo nikt nie chce oglądać już tego chłamu, który w większości jest proponowany. Ale niech tylko pojawi się wystawa prawdziwego malarstwa, ludzie walą drzwiami i oknami, i dyskutują – bo jest o  czym. Oczywiście, pójdzie i nasza Jejmość, i będzie mlaskać z zachwytem – bo tak wypada. Czy jednak coś przeżyje? – Wątpię, nie może przecież podobać się śmietnik jakiegoś niewydarzeńca, czy kupka dzieciny pani Kelly i równocześnie Rembrandt, Picasso czy Malczewski – albo  się ma gust i poczucie piękna, albo się go nie ma – chyba, że komuś jest wszystko jedno co ogląda, bo i tak nic nie widzi.

Powstaje we Wrocławiu Centrum Sztuki Współczesnej. Już sobie wyobrażam, ile takich Zaprzęgów, Odcisków kupek, Kabli, Pisuarów czy Niewidzialnych rzeźb znajdzie się na honorowych miejscach.

Oczywiście nie jestem taki naiwny, aby myśleć, że moja pisanina coś zmieni. Wiem, że jest tylko głosem wołającego na puszczy. Nie będę jednak ukrywał, że przyjemności pisanina ta dostarczyła mi sporo. W tym przypominam trochę tego księżowskiego parobka z  opowiadania Wańkowicza wyjadającego księdzu konfitury ze spiżarni. Przyjemność jedzenia była dla niego dużo większa od strachu przed konsekwencjami – jadł więc biedaczysko te konfitury, jadł i lamentował: oj, będzie mi będzie, jak się księżulo dowiedzą, jadł i buczał, oj będzie mi będzie…

Oj, będzie mi będzie!

Zbigniew Kobylański

(Artykuł ukazał się w „Informatorze” Okręgu Wrocławskiego ZPAP nr 1/2010, kopia za zgodą autora)

Po prostu porozmawiajmy o sztuce. Wasze uwagi i przemyślenia będą mile widziane!